Monitoring komitet Vijeća Evrope objavio je preliminarni izvještaj o stanju institucija u Bosni i Hercegovini, u kojem se detaljno opisuje politička kriza nastala uslijed poteza vlasti Republike Srpske, s posebnim fokusom na ulogu Milorada Dodika. Izvještaj, čiji su autori Zsolt Nemeth iz Mađarske i Pablo Hispan iz Španije, ukazuje na izazove u funkcionisanju državnih institucija i ističe važnost Kancelarije visokog predstavnika (OHR).
Izvještaj predlaže da se zatvaranje OHR-a veže uz provođenje ustavnih reformi
Nemeth, član mađarske stranke Fidesz premijera Viktora Orbana, poznatog po bliskim odnosima s Dodikom, u izvještaju je jasno označio Dodikove napade na državne institucije, istovremeno pohvalivši rad OHR-a. Naglašeno je da je očuvanje OHR-a i korištenje njegovih bonskih ovlasti neophodno kao protuteža blokadama u zakonodavnom procesu Bosne i Hercegovine.
Izvještaj predlaže da se zatvaranje OHR-a veže uz provođenje ustavnih reformi koje bi unaprijedile efikasnost zakonodavstva i izvršne vlasti, te podstakle domaće preuzimanje odgovornosti i kompromis. Iako je riječ o nacrtu, očekuje se da konačni tekst ne donese dramatične promjene.
Parlamentarna skupština Vijeća Evrope podsjeća da je BiH članica od 2002. godine i da je preuzela obaveze poštivanja međunarodnih standarda. Izvještaj izražava zabrinutost zbog kontinuiranih napada na državu i njene institucije, nastalih nakon Opšteg okvirnog sporazuma za mir, ali istovremeno priznaje da su nedavne odluke vlasti donekle ublažile tenzije.
Politička kriza posebno je povezana s mjerama vlasti Republike Srpske kojima se dovodi u pitanje legitimitet državnih institucija i autoritet OHR-a. Kriza je eskalirala nakon što je Sud BiH 26. februara 2025. godine osudio Dodika na godinu dana zatvora, kasnije zamijenjenu novčanom kaznom, te mu izrekao šestogodišnju zabranu obavljanja javnih funkcija zbog nepoštivanja odluka visokog predstavnika. Nakon potvrde presude, Centralna izborna komisija je poništila Dodikov mandat, što je dovelo do raspisivanja prijevremenih izbora zakazanih za 23. novembar 2025. godine.
Izvještaj bilježi da su prijevremeni predsjednički izbori u RS-u, prema posmatračima Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti Vijeća Evrope, bili generalno dobro organizovani, iako su uočene određene nepravilnosti, naročito u dijelu tajnosti glasanja. Izmjene izbornog zakona iz marta 2024. godine usmjerene su na poboljšanje integriteta i transparentnosti izbornog procesa.
Narodna skupština RS-a usvojila je, a potom povukla niz zakona kojima je osporavala odluke Ustavnog suda BiH i autoritet OHR-a. Među njima su entitetski izborni zakon, zakon o nepokretnoj imovini i izmjene Krivičnog zakona RS-a. Visoki predstavnik je poništavao ove akte koristeći bonske ovlasti, ukazujući da ugrožavaju suverenitet i ustavni poredak BiH.
Kako bi osigurao poštivanje odluka, visoki predstavnik je uveo krivične sankcije za neizvršavanje ili ometanje obavezujućih odluka državnih institucija, što je dovelo do krivičnih postupaka protiv Dodika i drugih zvaničnika RS-a. Istovremeno, Ministarstvo finansija SAD ukinulo je sankcije Dodiku i njegovim saradnicima, ocjenjujući da je to doprinijelo stabilnosti u BiH.
Izvještaj opisuje i predizbornu kampanju koja je trajala dvije sedmice, a u kojoj je Dodik koristio zapaljivu retoriku prema Bošnjacima, što je rezultiralo novčanom kaznom za SNSD od strane Centralne izborne komisije. Posmatrači OSCE-a, Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti i Evropskog parlamenta ocijenili su da je kampanja bila slobodna, ali da su nepravedne prednosti vladajuće stranke uticale na nejednakost u izbornom takmičenju.
Izlaznost na izborima iznosila je 34,79 posto, a pobjedu je odnio kandidat SNSD-a Siniša Karan s 50,41 posto glasova, dok je opozicioni kandidat Branko Blanuša osvojio 48,20 posto. SDS je zatražio ponavljanje glasanja na nekoliko mjesta zbog nepravilnosti.
Podsjećaju na kompleksan ustavni okvir BiH
Monitoring komitet ističe da, iako je kriza bila ozbiljna i institucionalna, nije eskalirala u sigurnosne ili etničke sukobe. Politička opozicija u RS-u nije slijedila Dodikovu retoriku, a većina zvaničnika nije napustila državne institucije, uprkos pritiscima.
Izvještaj podsjeća na kompleksan ustavni okvir BiH zasnovan na dva entiteta i Brčko distriktu, te ocjene Venecijanske komisije iz 2005. godine o potrebi ustavnih reformi zbog neefikasnosti i blokada. Posebno se naglašava izazov usklađivanja koncepta konstitutivnih naroda s zabrana diskriminacije, uz podsjećanje na presude Evropskog suda za ljudska prava, uključujući i onu iz juna 2025. godine koja može pomoći u pronalaženju novog modela izbornog sistema.
Tokom novembarske posjete Sarajevu, izvjestioci su razgovarali s ključnim državnim zvaničnicima i predstavnicima političkih stranaka, te zahvalili na pomoći u organizaciji misije.
U dijelu o institucionalnoj efikasnosti, izvještaj kritikuje zloupotrebe prava veta i pravila kvoruma, navodeći primjer odgođene sjednice Doma naroda zbog nepojavljivanja delegata. Preporučuje ograničavanje ovih mehanizama i postepeno zatvaranje OHR-a, uz nastavak reformskih procesa u skladu s Agendom 5+2 Vijeća za implementaciju mira.
Posebna pažnja posvećena je pitanju državne imovine, koja obuhvata više od polovine teritorije BiH i značajne prirodne resurse. Izvještaj upozorava na geopolitičke rizike i potrebu snažnih mehanizama nadzora, te navodi da je ukidanje spornog Zakona o nepokretnoj imovini RS-a iz 2022. godine važan korak ka rješavanju tog pitanja.
Zaključno, Monitoring komitet prepoznaje otpornost institucija BiH uprkos političkim tenzijama i poziva na nastavak dijaloga o ustavnim amandmanima, izmjenama Izbornog zakona, rješavanju pitanja državne imovine i pripremama za zatvaranje OHR-a. Ove reforme su ključne u kontekstu predstojećih općih izbora zakazanih za 4. oktobar 2026. godine.